İtirdiyimiz dəyər - Empatiya

İnsan ünsiyyətinin ən əsas elementlərindən biri olan empatiya bəzi faktorlar səbəbindən itirilə və insan ünsiyyətini poza bilər. Nədənsə pozulmuş empatiya bacarıqlarını əldə etməyin ilk yolu əsl empatiyanın nə olduğunu bilmək və öyrənməkdir.

Dünyada varlıq uğrunda şiddətli mübarizənin getdiyi və insani dəyərlərin yerini mexaniki dəyərlərin almağa başladığı çağımızda biz tədricən təbii qabiliyyətlərimizi itirməyə başlayırıq. Fərdiləşmə, qloballaşma və tənhalıq eqoizmi də gətirdi. Biz sürətlə digəri anlayışından uzaqlaşıb “varsa, yoxsa, mən” məntiqinə doğru qaçırıq. Dostluq, yoldaşlıq anlayışları bir-bir unudulub. Ona görə də indiki insanlar bədbəxt və ümidsizdirlər. Bu nöqtədə itirdiyimiz bəzi dəyərləri geri qaytarmağın bir yolunu tapmaq çox vacibdir. Bu dəyərlər arasında “empatiya” birinci yerdə gəlir. “Empatiya” və ya “şəfqət” digər insanın davranışının motivasiyaedici elementlərini başa düşmək, digər insanın yaşadığı duyğuları daxililəşdirmək və onları öz problemimiz kimi qəbul etmək bacarığıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, empatiya qurma qabiliyyəti hər sağlam insanda mövcuddur, lakin mənfi hadisələr və ya faktorlar səbəbindən zamanla itirilə bilər. Biz bilirik ki, beynin ön hissəsindəki “güzgü neyronları” empatiyadan məsuldur, insanlara həm özlərinin, həm də başqalarının duyğularını anlamaq qabiliyyəti verir. Əgər bu neyronlar hansısa səbəbdən uğursuz olarsa, faktordan asılı olaraq empatiya qabiliyyətini müvəqqəti və ya daimi olaraq aradan qaldıra bilər. Autizm və zehni gerilik kimi psixi xəstəliklərdə, bəzi anadangəlmə pozğunluqlarda, travmaya bağlı pozğunluqlarda, narsisistik şəxsiyyət və şizofreniya kimi psixi pozğunluqlarda empatiya qabiliyyəti daha sonra zəifləyə bilər. Belə pozğunluqlarda insan başqalarının anlayışından uzaqlaşır və öz dünyası ilə baş-başa qalmağa başlayır. Ona görə də bu cür pozğunluqları “ünsiyyətsizlik xəstəlikləri” də adlandıra bilərik. Empatiya bacarıqları bəzən bir anlıq itirilə bilər. Məsələn, qəzəbli və son dərəcə qorxulu vəziyyətlərdə insan bu qabiliyyətini müvəqqəti olaraq itirə bilər. Qəzəb anında beyində müvəqqəti tıxanma yaranır və bu tıxanma nəticəsində qarşı tərəfin duyğularını anlamaq və öz duyğularını ifadə etmək qabiliyyəti itir. İnsan ünsiyyət baxımından müvəqqəti olaraq kor və kar olur.

Necə Empatiya Qurmaq Olar?

Empatiyanın baş verməsi üçün aşağıdakı üç əsas elementə əməl edilməlidir:

İnsan özünü başqasının yerinə qoymağı bacarmalı, qısa müddət ərzində vəziyyətə onun prizmasından baxmalı və sonra o rolu tərk edib öz roluna qayıtmalıdır.
Qarşıdakı insanın həm hisslərini, həm də düşüncələrini düzgün başa düşmək lazımdır. Duyğular bizə digər insan kimi hiss etməyə, düşüncələr isə digər insanı başa düşməyə imkan verir. Yalnız düşüncələri və ya yalnız hissləri bilmək empatiya baxımından kifayət deyil.
Üçüncü ünsür başa düşülənin bütün bu mərhələlərdən sonra qarşı tərəfə çatdırılmasıdır. Bu, ya şifahi ifadələr, ya da bədən dili ilə baş verir. Halbuki ideal olan hər ikisinin bir yerdə olmasıdır. Məsələn, dostcasına təbəssümlə çiyninə vurub “Bu hadisə səni çox üzdü” demək.